A- Zaman (Bildirme) Ekleri

Bütün fiil ekleri, fiil kökünün -ki bunlar aynı zamanda 2. tekil şahıs emir kipidir- üzerine getirilir ve fiil kökü ek alımında bozulmaz.

Olumlu geniş zaman

Fiil kökü sesli harfle bitiyorsa sadece “ra” ( ر ) harfi getirilir.

yürürüm – ararım
uyursun – başlarsın
yaşarsınız – büyür

Sessiz harfle biten fiillere getirilen geniş zaman ekleri Türkçede farklılık gösterir. Kelime, “-ar, -ır, -ir, -ur, -ür” gibi hangi sesliyi taşıyorsa, icab eden okutucular kullanılır.

bakarsın – yazarım
bulursun – görürüm
alırsın – bilirim

Ancak “he” okutucuları kapalı hecelerde kullanılmadığından “-er” şeklinde biten geniş zaman eklerinde bu okutucu gelmez.

Aşağıdaki gibi sonu “e” sesi ile biten fiil köklerindeki okutucu “he” harfinin terki, (yanlış okumaya sebeb olmadıkça) daha uygundur. Bu hâl, “fiil kökünün bozulmaması” kaidesinin bir istisnâsıdır.

ister – iste
dinler – işler
söyler – bekler

Fiil kökü, “ra” harfi ile ve geniş zaman kipinde “-ır, -ir” gibi “ye” okutucusuna ihtiyaç gösteren bir şekilde bitiyorsa normalde terk edilmemesi gereken bu “ye” okutucusu kullanılmadan da yazılabilir.

verir
andırır – çevirir
indirir – getirir

Olumsuz geniş zaman

kapamazsın – oynamam
beklemezsin – istemem
kurumazsın – yürümem

Yukardaki tabloda görüldüğü gibi olumsuz geniş zaman çekimlerinde sonu “e” sesi ile biten olumsuzluk eklerindeki “he” okutucuları terk edilirken, “a” seslerindeki “elif” okutucularının ise terk edilmemesi gerekmektedir.

Çoğul şahıs çekimlerinde her iki okutucu da terk edilemezken, bu çekimlerde gelen “-yiz, -yız” ekleri, (یز) suretinde yazıldığı gibi (ییز) suretinde de yazılabilir.

2. Şimdiki zaman eki (-yor, -makta, -mekte)    |     یور، مقدە، مكدە 

(-yor)

Olumlu şimdiki zaman

Fiil kökü, sesli harfle bitiyorsa (açık hece), sadece “-yor” (یور) eki getirilir. Bilhassa bu hallerde kelime kökünün muhâfaza edilmesine dikkat edilmelidir.

arıyorsun – bekliyorum
söylüyoruz – anlıyor
okuyorlar – dinliyorsunuz

Osmanlıca’da kelime kökünün muhâfaza edilmesi kaidesi, esasen Türkçenin yapısında bulunan böyle güzel nükteleri koruma gayesine yönelik ve onunla uyumlu bir yazı dili zenginliğidir.

(arabayı) yıkıyorum – (binayı) yıkıyorum
(göreve) atıyorsun – (topu) atıyorsun
(bıçağı) biliyor – (konuyu) biliyor

Şimdiki zaman eki, “a, e, ı, i” seslilerini barındıran ve sessiz harfle biten fiillere de sesli uyumuna uygun olan (ی) bağlayıcı ünlüsünü alarak (ییور) şeklinde gelir.

geliyor – veriyorsunuz
siliyorlar – gidiyorsunuz
çıkıyoruz – açıyor

Şimdiki zaman eki, “o, ö, u, ü” seslilerini barındıran ve sessiz harfle biten fiillere; (ی) bağlayıcı ünlüsü ile getirilse de sesli uyumuna uygun olan (و) bağlayıcı ünlüsünü alarak (ویور) şeklinde de gelebilir.

soruyorum – sor
ölçüyorum – ölç
duyuyor – buluyorsun

Olumsuz şimdiki zaman

Olumsuzluk ekleri olan (ما) ve (مە) ilâvesiyle yapılır. “Elif” ve “he” okutucularının yerine “ye” okutucusu getirilerek de yazılabilir.

sapmıyorum – kaçmıyorum
gelmiyor – girmiyorum
tutmuyorlar – takmıyorsunuz

(-makta, -mekte)

(-yor) eki ile birlikte bu ek de şimdiki zamanı ifade etmektedir.

aramaktasın – çözmekte
uzaklaşmaktayız – bilmektesiniz
gülmekteyim – tırmanmaktadır

1. Miş’li geçmiş zaman eki (-mış, -miş, -muş, -müş)    |     مش 

almışsınız – bulmuşum
çizmişiz – sessizleşmiş
konuşmuşlar – yemişsiniz

Bu zamanın olumsuzluk eklerindeki okutucu harfler terk edilmezler.

sormamışsın – aramamışım
söylememişim – ermemiş
görmemişler – acımamışsınız

2. Di’li geçmiş zaman eki (-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü) دی |

geldi – yazdı
yaptı – buldu
göçtü – geçti

Di’li geçmiş zaman eki şahıs eklerinden birisini aldığında içinde bulunduğu hece kapalı ise ekteki “ye” okutucusu düşer.

okudum – yazdım
üşüdük – anladın
eridiler – öksürdünüz

Bu zamanın olumsuzluk eklerindeki okutucular yazılabilirse de terk edilmiş hali daha çok kullanılmıştır.

kaçmadı
üzülmedi
başlamadı

4. Gelecek zaman eki (-ecek, acak)    |   ەجك، اجق 

Olumlu Gelecek Zaman

Fiil kökü; sessiz harfle bitiyorsa, sesli uyumuna göre “-ecek” ( ه جك ) veya “-acak” ( اجق ) eklerinden biri getirilir. Bu ihtimalde hece açılması olduğundan (açık hece) “he” okutucusu terk edilmemelidir.

kazacak – kaz
dikeceğim – dik
soracaksınız – bakacaksın

Fiil kökü sesli harfle bitiyorsa, gelecek zaman eki, kaynaştırma ünsüzü (ی) alır. Sesli uyumuna göre “-yecek” (یەجك) veya “-yacak” (یاجق) şeklinde yazılır.

adayacağım – ada
diyeceğim – de (di)
arayacak – kapayacaksın

Olumsuz gelecek zaman

Olumsuz gelecek zaman (مە) ve ( ما) ilâvesiyle yapılır.

sapmayacaksın – çatmayacağım
inmeyeceksin – yemeyeceğiz
vurmayacağız – onarmayacak

Olumsuzluk eklerinin sonundaki okutucu “elif” ve “he” harfleri terk edilebilirse de, bu zamanda yazılması daha uygundur.

sormayacağım
gelmeyecekler
görmeyecek

B- KİP (TASARLAMA) EKLERİ

1. Emir Ekleri

İkinci Tekil (fiillerin yalın halleridir)

Birinci tekil şahıs emir kipi, aynı zamanda o fiilin kökünü teşkil ettiğinden imlâ cihetiyle oldukça mühimdir. Zira fiillerle alâkalı bütün ekler, yapısı bozulmadan bu kök üzerine getirilir.

sor – yap
düşün – bil
paylaş – konuş

Üçüncü Tekil (-sın, -sin, -sun, -sün) سین، سون |

kazsın – arasın
gezsin – dursun
koşsun – yüzsün

Birinci tekil şahıs için kullanılan (-sın, -sin, -sun, -sün) (سين) , (سون) ekleri, 2. tekil şahıslar için kullanılan ve kâf-ı nûnî ile yazılan (-sın, -sin, -sun, -sün) (سڭ) eki ile karıştırılmamalıdır.

(o) açsın – (sen) açsın
(o) yazsın – (sen) yazasın
(o) okusun – (sen) okursun

İkinci Çoğul (-ın, -in, -un, -ün, -yın, -yin, -yun, -yün, -ınız, -iniz, -unuz, -ünüz, -yınız, -yiniz, -yunuz, -yünüz) ڭ، یڭ، یڭز |

İkinci çoğul şahıs emir kipi eki olup, aynı zamanda 2. tekil şahıslar için kibarlık veya ta’zîm ifâde eden ve fiiller üzerine getirilen “-nız, -niz, -ınız, -iniz” eklerinden önce “ye” okutucusu kullanılır.

gidiniz – gidin
sorunuz – sorun
yapınız – yapın

Bu yazım; aynı kalıpla yazılan, ama artık isimler üzerine getirilen mülkiyet eklerinden imlâ cihetiyle ayrıldığından, bu ekler birbirlerine karıştırılmamalıdır. 

Yani, fiillere getirilen, ta’zîm veya kibarlık ifâde eden eklerde “ye” okutucusu kullanılırken, isimlere getirilen aynı yazımlı mülkiyet eklerinde ise okutucu kullanılmaz.

(mülkiyet) yayınız – (fiil) yayınız
(mülkiyet) katınız – (fiil) katınız
(mülkiyet) saçınız – (fiil) saçınız

Üçüncü Çoğul (-sınlar, -sinler, -sunlar, -sünler) سینلر، سونلر |

yesinler – kalksınlar
görsünler – bulsunlar
duysunlar/doysunlar – bilsinler

2. Şart Eki (-sa, -se)    |    سە  

yazsan – okusam
varsak – bilse
anlasalar – düşünseniz

Bu ek kapalı bir hecede geldiğinde de sondaki he harfi terkedilmez. Hiç bir ekte sad ve tı harflerinin kullanılmayacağı unutulmamalıdır.

3. İstek Eki (-a, -e)    |    ا، ە 

baksan – içeyim
yürüyelim – konuşa
ütüleyeler – okuyasınız

4. Gereklilik Eki (-malı, -meli)    |    ملی 

Okutucu “ye” harfi ile biten bir kelimeden sonra “ye” harfiyle başlayan bir ek gelirse ikinci “ye” ayrı yazılır.

kılmalısın – dinlemeliyim
bilmelisiniz – açmalıyız
sormalılar – birleştirmeli

Bununla birlikte dikkat edilmelidir ki, hafifleştirilmiş masdar ekine (-ma, -me) olumlu sıfat eki (-lı, -li) getirildiğinde “he” okutucusu terk edilmez.

asmalı (bahçe) – seçmeli (ders)
bölmeli (kutu) – kurmalı (oyuncak)
sürmeli (göz) – burmalı (minare)

5. Yeterlik Eki (-abil, -ebil)    |    ابیل، ەبیل 

kaçabilir – olabilir
çözebilir – kalabilir
bilebilir – gidebilir

Test

Bu bölümdeki konulardan 10 sorunun 7’sini doğru cevaplamanız gerekmektedir.

6-2-2. Fiil Çekim Ekleri testine hoş geldiniz.
Verilmiş olan boşluklara kelimelerin okunuşlarını yazınız.

Sorular havuzdan karışık olarak gelmektedir.
Testi bitirdiğinizde sayfayı yenileyerek yeni sorular çözebilirsiniz.


6-2-2. Fiil Çekim Ekleri testini bitirmek üzeresiniz.

Cevaplarınızı gözden geçirip "Gönder" diyerek sonucunuzu görebilirsiniz.