Buraya kadar kelime köklerinin Osmanlıca yazımında dikkat edilecek kaideleri gördük. Bundan sonraki kısımda ise, eklerin Osmanlıca yazım kuralları anlatılacaktır. Ekler konusuna girmeden önce kök ve eklerin birleşimindeki husûslara dikkat çekmek istiyoruz. Detaylı bilgiler ekler anlatılırken verilecektir.

Osmanlı Türkçesinde kelime köklerinin yazım şekilleri muhafaza edilir. Eklerin ise, ağırlıklı olarak klişe yazımları mevcuttur. Fakat Türkçeye has ses olayları ve kurallar çerçevesinde -her dilde olduğu gibi- yazım farklılıkları da vardır. Kök kelimelerin sonundaki harflerde ve eklerin ek almaya devam ettiği durumlarda bu değişiklikler kendisini gösterir.

İsim kökleri ek alımında bozulmazlar.

Kapalı hece ile biten bazı isimler ek almaya devam ettiğinde, son hecesi açık heceye dönüşse de, yazarken kelimenin yalın hali bozulmaz ve herhangi bir okutucu almaz:İki heceli olan ve ikinci hecesinde “ı, i, u, ü” sesleri bulunan kimi sözcüklerin Osmanlıca yazımında ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde, sözcüğün ikinci hecesindeki sesliler düşer. Dolayısıyla kelime kökünde değişime sebep olur. Buna “ünlü düşmesi” denir.

temel / temele

Ancak sonu “p, ç, t, k” sesleri ile biten isim köklerine ünlü ile başlayan bir ek ilave edildiğinde bu ünsüzler “b, c, d, ğ” seslerine dönüşür:

destek / desteği

İki heceli olan ve ikinci hecesinde “ı, i, u, ü” sesleri bulunan kimi sözcüklerin Osmanlıca yazımında ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde, sözcüğün ikinci hecesindeki sesliler düşer. Dolayısıyla kelime kökünde değişime sebep olur. Buna “ünlü düşmesi” denir:

ağız / ağzı

Fiil kökleri de ek alımında bozulmazlar.

Sonu “e, a” sesi ile biten fiiller şimdiki zaman eki aldığında fiil kökü muhafaza edilir.

anla / anlıyor

Ancak sonu “e” sesi ile biten fiillere geniş zaman eki getirildiğinde kelime kökü değişime uğrar ve sondaki “he” okutucusu düşer.

dinle / dinler

Sonu “e” sesi ile biten fiil köklerine fiilden fiil yapan bir ek geldiğinde hece kapalı heceye dönerse “he” okutucusu düşer. Fakat unutulmamalıdır ki bu fiil başka bir mana ifade eden fiile dönüşmüş ve bu hali kök olmuştur. Bundan sonraki ek alımlarında bu hali muhafaza edilmelidir.

bekle / beklet
beklet / bekletilmek

Kök ve Ek Birleşiminde Kullanılan Yardımcı Ünsüzler ve Bağlayıcı Ünlüler

Ünlü ile biten bir kelimeye ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde, araya yardımcı ünsüz dediğimiz harfler (y, s, n) girer. Osmanlıca imlâda bu ünsüzlerin karşılığı olan harfler (ی، س، ن ) kökü eklere bağlamada yardımcı olur:

araba / arabayı

Bazı istisnalar hariç ünsüz ile biten bir kelimeden sonra ünsüz ile başlayan bir ek geldiğinde bağlayıcı ünlü (ı, i, u, ü) diye tabir edilen ünlüler araya girer. Osmanlıca imlâda bağlayıcı ünlülerin karşılığı olan (و، ي) ek ile beraber kullanılır:

al / alır
bul / buluyor

Eklerin Ekler ile Birleşimi

Osmanlı Türkçesinde günümüz Türkçesinden farklı olarak, eklerdeki bazı harfler ek almaya devam ettiğinde düşer.

Tamlama veya mülkiyet ifade eden, her türlü “-ı, -i” ve “-sı, -si” eklerindeki okutucu ye harfleri kelimenin bu eki takiben bir hal eki alması durumunda düşer.

arabası / arabasını

Fakat bir kelime bildirme eki “در“ aldığında, bu bir hâl eki olmadığından okutucu “ye” harfi düşmez.

arabası / arabasıdır

Osmanlı Türkçesinde, eklerde, kendinden sonraki harflere birleşmeyen harflerin içinde bulunduğu hece açık hece ise okutucu “ye” harfi alır, kapalı hece ise okutucu “ye” harfi almaz.

yazdık / yazdığı

Vasıta hali eki “-ile” ve ek fiiller “-ise – idi, -imiş” “ye” okutucusu ile biten bir kelimenin ardından geldiğinde bitişik yazılırsa “elif” ve “ye” harfleri düşer.

babası imiş / babasıymış

Nehiy yapısı üzerine ek alımı devam ettiğinde, gerek “elif” gerekse “he” okutucularının tamamen terk edildiği durumlar da vardır:

bakma / bakmadı

“K” sesi (ق، ك) ile biten ekler ünlü ile başlayan bir ek aldığında “ق” harfi “ك” ,“غ” harfi de “گ” olur:

gelecek / geleceği

Yapım Ekleri

Bir isim üzerine fiil yapan bir ek gelirse, kelime kökünün sonundaki “a” sesi “he” okutucusu ile yazılır; fiil yapan ekteki “a” sesi ise “elif” okutucusu ile yazılır. “Sıralamak” fiilinin kökünün “sıra” olduğunu unutmamak gerekir:

sıra / sırala

Fiil üzerine isim yapan bir ek geldiğinde fiil kökünün sonundaki “a” sesi için “elif” okutucusu; isim yapan ekteki “a” sesi ise “he” okutucusu ile yazılır. “Kınama” isminin kökünün “kınamak” olduğunu unutmamak gerekir.

kına / kınamak

6.1 - Kök ve Ek Birleşimi testine hoş geldiniz.

Bu testteki 10 sorudan 8'ini doğru yaptıktan sonra diğer bölüme geçiniz. Testi bitirdiğinizde bilgilendirme yapılacaktır.
Sorular ve cevaplar havuzdan karışık olarak gelmektedir.

"Sonraki"ye tıklatarak başlayabilirsiniz.

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.

6.1 - Kök ve Ek Birleşimi testini bitirmek üzeresiniz.

"Önceki" diyerek cevaplarınızı gözden geçirebilir, "Gönder" diyerek sonucunuzu görebilirsiniz.