2.1 – Masdarların Binâsı

Her lisânda olduğu gibi Arapça masdarların da müteaddî (geçişli) – lâzım (geçişsiz), mutâvaat (dönüşlü), müşâreket (işteş) gibi belli ma’nâlar ifâde eden muhtelif yapıları vardır.

Bu gibi husûsiyetlere, o masdarın binâsı denir.

Bir fiilin tek taraflı olmayıp, karşılıklı olarak yapıldığını ifâde eder, buna müşareket (işteşlik) denir.

Masdarın ifâde ettiği fiilin etkisi, muhatap olduğu nesneye, mef’ûle geçiyorsa yani fâilin kendisinde kalmayıp, başka bir şahıs veya nesne üzerinde bir değişiklik meydana getiriyorsa müteaddî (geçişli); geçmiyorsa lâzım (geçişsiz) masdar denir.

Bu tip masdarların yapısını daha iyi anlayabilmek için aşağıdaki ölçülerden de faydalanılabilir:

  • Müteaddî masdarlar fâilin işini, hareketini bildirirken, lâzım masdarlar fâilin yaradılışını, hâlini, hâlet-i ruhiyesini bildirirler.

Fâil, fiilin ma’nâsını bazı a’zâlarıyla veya kalb (ef’âl-i kulûb) ya da duyu organlarıyla (havass-ı hamse) işlerse fiil umûmiyetle müteaddî olur. Bütün bedeniyle işlediğinde ise lâzımdır.

Latîfdir ki, övme (medih) ve yerme (zem) fiilleri (ef’âl-i kulûb gibi) muhatapları üzerinde ma’nevî de olsa bir te’sîr husûle getirdiklerinden, bunların masdarları da müteaddîdir.

  • Fa’l (فَعل) vezninde olan masdarlar umûmiyetle müteaddîdir.

Fu’ûl (فعول), fu’ûlet (فعولت), fa’alân (فعلان), fa’âlet (فعالت) vezinlerinde gelenler ise lâzımdır. Ancak bir fiilin bunlardan başka masdar vezinleri de varsa, bu kaide geçerli olmayabilir.

Kezâ zikredilen bu vezinlerin dışındaki masdarlar her ikisinden de olabilir.

Bütün dönüşlülük (mutâvaat) ifâde eden masdarlar, lâzımdır. (Örnekler için kaydırınız.)

Mühim bir hatırlatma: Lâzım fiillerin te’sîrleri fâilin üzerinde kalıp, başkasına geçmediği için ism-i mef’ûlleri yoktur.

Müteaddî (geçişli) bir masdar, belli vezinlere (tefe”ul, infial, iftial) alınarak lâzım (geçişsiz) bir masdar hâline getirilebilir, dönüştürülebilir. Buna mutâvaat (dönüşlülük) denir. Burada fâilden ziyâde, fiilden etkilenen nesnenin, mef’ûlün hâli nazara verilmek istenmektedir.

Mutâvaat ta’bîri, sadece geçişli masdarların geçişsiz yapılmasına mahsustur. Geçişsiz masdarların geçişli yapılması ma’nâsını ifâde etmez.